واکسن آنفلوآنزا کجاست؟؛ فقط وعده ورود به داروخانه‌ها رسید

به گزارش پایگاه خبری پیام خلیج فارس، مرزها یکی‌یکی درحال بسته‌شدن هستند. پروازها لغو می‌شوند و مسیرهای ورود کالا به‌کشور هر روز سخت‌تر از دیروز می‌شود. در چنین شرایطی وقتی پای دارو و واکسن به‌میان می‌آید، برنامه‌ریزی برای تامین و فراهم کردن مسیرهای جایگزین بیش از هر چیز اهمیت پیدا می‌کند. حالا که در آستانه فصل شیوع آنفلوآنزا قرار گرفتیم چند روزی است بحث واکسن دوباره به‌شدت داغ شده و اظهارات و روایت‌های متناقضی از سوی مقامات بهداشتی شنیده می‌شود. از تامین واکسن اروپایی و فراخوان مردادماه گرفته تا جایگزین‌شدن واکسن‌های چینی و روسی و نگرانی از کمبود و گرانی. این در حالی است که تامین واکسن آنفلوآنزا صرفا به‌واردات یک محصول محدود نمی‌شود و نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، زمان‌بندی مشخص و پیش‌بینی مسیرهای جایگزین بوده؛ اما همچنان مغفول مانده است. واکسن آنفلوآنزا حالا در محاصره وعده و وعیدها قرار گرفته و مشخص نیست چه زمانی تامین خواهد شد. تا روزهای پایان شهریورماه با وجود همه وعده‌های داده‌شده هنوز واکسن به‌شکل گسترده در شبکه بهداشت و داروخانه‌ها در دسترس نیست اما همزمان خبرهایی از فروش واکسن‌های اروپایی با قیمت‌های گزاف در بازار غیررسمی منتشر می‌شود؛ تناقضی که پرسش‌های جدی را درباره نحوه تامین و توزیع واکسن ایجاد کرده است. این در حالی است که وزیر بهداشت در روزهای اخیر از ورود واکسن به داروخانه ها تا پایان شهریور خبر داده است.

آیا نبود واکسن تنها نتیجه تحریم، مشکلات ارزی، دشواری نقل‌وانتقال و بسته‌شدن مسیرهای واردات است یا بخشی از این وضعیت را باید در نحوه برنامه‌ریزی متولی اصلی تامین واکسن جست‌وجو کرد؟ این چالش‌ها در شرایطی ایجاد شده که بازه طلایی تزریق واکسن درحال سپری‌شدن است و گروه‌هایی مانند بیماران مبتلا به‌سرطان، افراد دارای نقص سیستم ایمنی و کادر درمان درمعرض خطر ابتلا قرار دارند؛ وضعیتی که می‌تواند در ادامه هزینه بیشتری را به‌نظام سلامت و اقتصاد خانواده‌ها تحمیل کند آن‌هم درشرایطی‌که هزینه درمان یک سرماخوردگی ساده نیز برای بسیاری از مردم سنگین و دشوار شده است.

آغاز یک سردرگمی

ماجرای تامین واکسن امسال از ماه‌ها قبل آغاز شده بود. ۲۶‌مردادماه معاونت بهداشت وزارت بهداشت اعلام کرد که برای فصل پیش‌رو به‌یک‌میلیون و ۶۰۰‌هزار دز واکسن آنفلوآنزا نیاز دارد و قرار است این میزان برای تامین و تحویل به‌سازمان غذا و دارو اعلام شود. با این حال حالا که به‌روزهای پایانی شهریورماه رسیدیم هنوز خبری از واکسن در داروخانه ها نیست.

این در حالی است که مهدی پیرصالحی، رییس سازمان غذا و دارو چند روز پیش در حاشیه نمایشگاه فارمکس اعلام کرد تامین واکسن آنفلوآنزا در دو بخش دنبال می‌شود؛ بخشی برای معاونت بهداشت که قرار است دراختیار گروه‌های پرخطر و دارای بیماری‌های زمینه‌ای قرار گیرد و باید تا پایان شهریور به‌این معاونت تحویل شود و بخش دیگر برای عرضه عمومی در بازار. او علت تاخیر را تغییر فرمول واکسن از چهارظرفیتی به‌سه‌ظرفیتی و تاخیر در آغاز تولید جهانی را مطرح کرد و گفت عرضه عمومی در ایران از مهرماه آغاز خواهد شد. این اظهارات زمانی مطرح می‌شود که همان تولیدکنندگان در کشورهای همسایه محصولات خود را به‌شبکه‌های بهداشتی توزیع کردند. درست چند روز بعد از مصاحبه پیرصالحی بهمن صبور، عضو هیات‌مدیره انجمن داروسازان وضعیت متفاوتی را اعلام کرد. به‌گفته این مقام مسوول تاکنون حتی یک قلم واکسن آنفلوآنزا وارد کشور نشده است. به‌گفته او اگر واکسنی در بازار وجود داشته باشد احتمالا از مسیر قاچاق وارد شده و شرکت‌هایی که سال‌ها در زمینه تامین این واکسن فعالیت می‌کردند تاکنون حتی یک واکسن نیز وارد نکردند. او گفته است درصورت ورود واکسن نخستین محموله احتمالا در روزهای پایانی شهریورماه خواهد رسید. یعنی زمانی که به‌گفته کارشناسان بخش مهمی از بازه طلایی واکسیناسیون سپری شده است.

درمقابل محمد هاشمی، سخنگوی سازمان غذا و دارو نیز از انجام برنامه‌ریزی‌های این سازمان برای تامین واکسن خبر داده بود. به‌گفته هاشمی با وجود تاخیر تولیدکنندگان جهانی، سازمان غذا و دارو تلاش کرده است دست‌کم یک میلیون دز واکسن را تا شهریورماه وارد کشور کند تا در اختیار گروه‌های هدف از جمله سالمندان، زنان باردار و کادر درمان قرار گیرد. هاشمی از مشکلات تولید داخل خبر داده و گفته بود که باید برای سال آینده این مشکل برطرف شود.

درکنار این اظهارات اکبر عبداللهی‌اصل، مدیرکل داروی سازمان غذا و دارو نیز اواسط شهریورماه گفته بود سفارش‌گذاری و انعقاد قرارداد تامین واکسن هم برای معاونت‌های بهداشتی و هم برای عرضه داروخانه‌ای از ماه‌ها قبل انجام شده است. به‌گفته این مقام بهداشتی، تولیدکنندگان اصلی واکسن‌های Vaxigrip و Influvac با تاخیر در تولید و افزایش قیمت مواجه شده‌اند و تحریم، مشکلات نقل‌وانتقال مالی و دشواری حمل‌ونقل نیز بر روند تامین اثر گذاشته است. او از ورود حدود یک میلیون دز واکسن از منابعی مانند چین و روسیه برای شبکه بهداشت در اواخر شهریور و اوایل مهر خبر داده بود.

در همین بین محمدرضا عابدی، رییس اداره بیولوژیک سازمان غذا و دارو نیز از ورود ۴۰۰‌هزار دز واکسن چینی و روسی خبر داده بود. محموله‌ای که همچنان خبری از ورود آن تا زمان انتشار این گزارش منتشر نشده است. سوال مهمی که مطرح می‌شود این است که اگر همین مقدار وارد کشور شود، ۴۰۰‌هزار دوز قرار است کدام بخش از نیاز کشور را پوشش دهد؟ معاونت بهداشت پیش از این نیاز خود را یک‌میلیون‌و۶۰۰‌هزار دوز اعلام کرده بود و ازسوی‌دیگر برای عرضه در داروخانه‌ها و دسترسی عموم هم نیاز به‌تعداد قابل‌توجهی واکسن وجود داشته بنابراین این حجم نه پاسخگوی نیاز اعلام ‌شده شبکه بهداشت است و نه می‌تواند کمبود بازار را جبران کند.

اما و اگرهای واکسن چینی

درکنار این اظهارات برخی متخصصان مانند مسعود مردانی، عضو کمیته کشوری آنفلوآنزا عنوان کردند که واکسن‌های چینی اساسا کارایی لازم را ندارند و مورد تایید نیستند. از سوی دیگر آنچه مهم است این است که همانطورکه مقامات بهداشتی و درمانی می‌گویند سفارش‌گذاری واکسن از ماه‌ها قبل انجام شده پس چرا تاکنون درحالی‌که به‌روزهای پایانی شهریورماه رسیدیم حتی یک دز واکسن وارد کشور نشده است؟

برخلاف گفته مسوولان که از تاخیر جهانی در تولید واکسن خبر می‌دهند براساس خبرهای رسانه‌های رسمی برخی کشورها واکسیناسیون آنفلوآنزا در بریتانیا از اول سپتامبر(۱۰شهریورماه) برای کودکان و زنان باردار آغاز شده است. در هنگ‌کنگ نیز براساس اخبار منتشرشده از ۱۷‌سپتامبر(۲۶‌شهریورماه) واکسیناسیون گروه‌های هدف آغاز شده و وزارت بهداشت این‌کشور از آنها خواسته است واکسیناسیون خود را انجام دهند. آنچه از برنامه‌ریزی این دو کشور به‌دست می‌آید مجموعه‌ای از برنامه‌ریزی درست و دقیق است؛ چیزی که در کشور ما جای خالی آن بیش از اندازه حس می‌شود.

موضوع دیگری که در این میان مطرح شده، وضعیت واکسن‌های اروپایی است. طبق اظهارات مسوولان، برخی تولیدکنندگان اروپایی با تاخیر در تولید و افزایش قیمت مواجه شده‌اند و زمان تحویل بخشی از سفارش‌ها به نیمه دوم مهرماه موکول شده است. درنتیجه استفاده از منابع جایگزین برای تامین نیاز شبکه بهداشت در دستور کار قرار گرفته است.

این مساله نشان می‌دهد که وابستگی به تعداد محدودی از تولیدکنندگان یا مسیرهای وارداتی می‌تواند در شرایط بحرانی، ریسک تامین را افزایش دهد.

تحریم‌ها، مشکلات انتقال پول و محدودیت‌های حمل‌ونقل نیز از عواملی هستند که نمی‌توان تاثیر آنها را بر زنجیره تامین دارو نادیده گرفت. با این حال تجربه امسال می‌تواند اهمیت تنوع‌بخشی به منابع تامین و ایجاد مسیرهای جایگزین را بیش از گذشته نشان دهد.

تقویت تولید داخلی به‌معنای حذف کامل واردات نیست بلکه می‌تواند به‌عنوان یکی از ابزارهای افزایش امنیت دارویی مورد توجه قرار گیرد. وجود ظرفیت تولید داخلی در کنار امکان واردات از چند منبع مختلف، در شرایطی که مسیرهای بین‌المللی با اختلال مواجه می‌شوند، می‌تواند انعطاف بیشتری در اختیار نظام سلامت قرار دهد.

همه‌چیز تقصیر تحریم نیست

این مساله درست است که در شرایط تحریم هستیم، جنگ هست، مرزها یکی پس از دیگری درحال بسته‌شدن هستند و روند واردات و صادرات مختل شده اما چیزی که مسوولان طی سال‌های اخیر به‌آن عادت کردند این است که همه مشکلات را به‌تحریم ربط بدهند. هرزمان که به‌دلیل عدم برنامه‌ریزی و شفافیت ناکارآمدی مقامات نمایان می‌شود پای تحریم‌ها وسط می‌آید! دارو نیز یکی از همین حوزه‌هاست که سال‌ها مقامات گفتند تحریم باعث اخلال در زنجیره تامین آن شده است.

در این میان توقف تولید داخلی واکسن آنفلوآنزا نیز مساله دیگری است که نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن عبور کرد. پیرصالحی گفت به‌دلیل این نگرش در جامعه که واکسن‌های آمریکایی و اروپایی خوب هستند اما واکسن ایرانی کارایی لازم را ندارد شرکت‌های تولیدکننده داخلی تصمیم به‌توقف خط تولید خود گرفتند. پرسش این است که آیا باید این اتفاق را هم به‌گردن نگرش جامعه انداخت؟ آیا برای حفظ تولید داخلی، جلوگیری از وابستگی کامل به‌واردات و کارایی تولید داخل برنامه‌ای وجود نداشته است؟

اکنون که به‌روزهای پایانی شهریورماه رسیدیم هم وزیر بهداشت، هم رییس سازمان غذا و دارو و هم مقامات بهداشتی گفتند که از پایان این ماه واکسن آنفلوآنزا با اولویت‌بندی در اختیار گروه‌های هدف قرار خواهد گرفت. حال باید دید این وعده تا چه اندازه محقق خواهد شد و آیا درنهایت واکسن به‌موقع به‌دست مردم خواهد رسید یا قرار است با قیمت گزاف در بازار آزاد به‌آنها عرضه شود.