شوک به بازار نفت؛ تنگه هرمز دیگر تعیین‌کننده قیمت‌ها نیست

به گزارش پایگاه خبری پیام خلیج فارس، تنش‌های مداوم میان آمریکا و ایران باعث شده عبور نفتکش‌ها از تنگه هرمز با کندی قابل توجهی روبه‌رو شود. در چنین شرایطی، تصور طبیعی آن است که هرگونه اختلال در این مسیر راهبردی، قیمت نفت را به سرعت افزایش دهد. اما واقعیت بازار تصویر پیچیده‌تری ارائه می‌دهد. میزان نفتی که از خلیج فارس خارج می‌شود تنها یکی از عوامل تعیین‌کننده قیمت است. عامل مهم دیگری که اکنون نقش پررنگ‌تری پیدا کرده، رفتار بزرگ‌ترین واردکننده نفت جهان یعنی چین است.

چین که معمولاً بزرگ‌ترین خریدار نفت جهان محسوب می‌شود، در بهار امسال واردات نفت خود را به شدت کاهش داد. افت تقاضای این کشور آن‌قدر قابل توجه بود که اجازه نداد قیمت نفت در ماه‌های ابتدایی جنگ بیش از این افزایش پیدا کند. در نتیجه، اکنون مهم‌ترین پرسش بازار این نیست که چه میزان نفت از تنگه هرمز عبور خواهد کرد، بلکه این است که چین چه زمانی خرید نفت را دوباره افزایش می‌دهد.

هرچه این کشور مدت بیشتری از افزایش واردات خودداری کند، احتمال کاهش قیمت نفت بیشتر خواهد بود. برعکس، اگر چین بار دیگر وارد بازار خرید شود، در شرایط ثابت سایر عوامل، قیمت نفت نیز افزایش خواهد یافت. از نگاه تحلیلگران، مسیر تقاضای چین اکنون مهم‌ترین قطعه پازل بازار جهانی نفت است.

کاهش واردات نفت چین؛ مهم‌ترین ابهام بازار

نشانه‌هایی وجود دارد که واردات نفت چین ممکن است دوباره افزایش یابد. آژانس بین‌المللی انرژی به تلاش‌های جدید برای خرید نفت و ورود برخی نفتکش‌های خاص اشاره کرده و آنها را نشانه‌ای از بازگشت علاقه چین به خرید نفت دانسته است. با این حال، هنوز برای بسیاری از فعالان بازار روشن نیست که چین چگونه توانسته واردات نفت خود را نسبت به مدت مشابه سال گذشته نزدیک به یک‌سوم کاهش دهد.براساس آمار گمرکی ماه مه، این کاهش بسیار چشمگیر بوده است، اما توضیح کاملی برای آن وجود ندارد. اگرچه تصور می‌شود چین بزرگ‌ترین ذخایر نفت جهان را در اختیار دارد، اما تصاویر ماهواره‌ای نشان نمی‌دهد این کشور برداشت گسترده‌ای از ذخایر زمینی قابل مشاهده خود انجام داده باشد.

از سوی دیگر، پالایشگاه‌های چین در طول جنگ نفت کمتری نسبت به شرایط عادی فرآوری کرده‌اند و دولت نیز در همان ابتدای جنگ صادرات فرآورده‌های نفتی را ممنوع کرد، اما این عوامل نیز به تنهایی کاهش شدید واردات را توضیح نمی‌دهند. به همین دلیل، رفتار چین همچنان یکی از بزرگ‌ترین معماهای بازار جهانی نفت باقی مانده است.

چگونه چین وابستگی خود به نفت را کاهش داده است؟

چین برای کاهش مصرف نفت تنها به کاهش واردات متکی نبوده است، بلکه از ابزارهای دیگری نیز استفاده کرده است. این کشور ذخایر عظیم زغال‌سنگ در اختیار دارد و می‌تواند در تولید مواد شیمیایی بخشی از نفت را با زغال‌سنگ جایگزین کند. در کنار آن، سهم بالای انرژی‌های تجدیدپذیر در تولید برق، توسعه گسترده خودروهای برقی و در اختیار داشتن بزرگ‌ترین بازار خودروهای برقی جهان نیز مصرف نفت را کاهش داده است.

شبکه وسیع راه‌آهن پرسرعت چین نیز عامل دیگری است که تقاضا برای سوخت‌های نفتی را محدود می‌کند.

مجموع این عوامل موجب شده آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کند سال جاری نخستین سال از زمان بحران‌های نفتی دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ باشد که مصرف نفت چین کاهش قابل توجهی را تجربه می‌کند. حتی اگر تقاضای چین در آینده افزایش یابد، ذخایر عظیم نفت این کشور به آن امکان می‌دهد برای مدتی بدون افزایش واردات به نیازهای خود پاسخ دهد. از همین رو، تحلیلگران معتقدند پکن هیچ فشار فوری برای بازگشت سریع به بازار خرید نفت احساس نمی‌کند.

قدرتی که از تولیدکنندگان پیشی گرفته است

تحولات اخیر نشان می‌دهد موازنه قدرت در بازار جهانی نفت در حال تغییر است. برای دهه‌ها، کشورهای تولیدکننده نفت و به‌ویژه اعضای سازمان کشورهای صادرکننده نفت، از طریق تغییر میزان تولید خود قیمت‌ها را کنترل می‌کردند. اوپک بارها از این قدرت برای افزایش شدید قیمت‌ها، مانند دهه ۱۹۷۰، یا کاهش آنها، مانند سال ۲۰۱۴، استفاده کرده بود. اما نفوذ این سازمان طی سال‌های اخیر کاهش یافته است.

نخست، رشد سریع تولید نفت آمریکا بخشی از قدرت سنتی اوپک را محدود کرد. سپس در بهار امسال، خروج امارات متحده عربی از این سازمان، یکی از مهم‌ترین اعضای آن را از ساختار تصمیم‌گیری اوپک خارج کرد. در چنین شرایطی، برخی تحلیلگران معتقدند چین اکنون بیش از هر کشور دیگری، حتی عربستان سعودی و آمریکا، بر بازار جهانی نفت اثر می‌گذارد. این تغییر از آن جهت قابل توجه است که چین برخلاف کشورهای تولیدکننده، بخش عمده نفت مورد نیاز خود را وارد می‌کند. با این حال، حجم عظیم تقاضای این کشور به آن قدرتی داده که در گذشته عمدتاً در اختیار عرضه‌کنندگان بود.

چرا با وجود جنگ، قیمت نفت جهش نکرده است؟

بازار جهانی نفت تاکنون توانسته نیاز خود را تأمین کند. ادامه صادرات نفت از خلیج فارس، افزایش تولید در برخی کشورهای دیگر و کاهش تقاضا در کشورهایی مانند چین موجب شده عرضه جهانی همچنان پاسخگوی مصرف باشد. همین موضوع باعث شده قیمت نفت در حال حاضر تنها حدود هفت درصد بالاتر از سطح پیش از آغاز جنگ قرار داشته باشد. اما وضعیت بازار فرآورده‌های نفتی متفاوت است.

مصرف‌کنندگان در نهایت بنزین و گازوئیل مصرف می‌کنند، نه نفت خام. در حالی که عرضه نفت همچنان ادامه دارد، زیرساخت‌های آسیب‌دیده در خلیج فارس و همچنین پالایشگاه‌های روسیه باعث شده ظرفیت پالایش نفت کاهش یابد. روسیه که یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان فرآورده‌های نفتی جهان است، هفته گذشته صادرات گازوئیل را متوقف کرد تا نیاز داخلی خود را تأمین کند.

هم‌زمان، حملات پهپادی اوکراین نیز آسیب‌های سنگینی به پالایشگاه‌های روسیه وارد کرده و توان این کشور برای تبدیل نفت خام به سوخت را کاهش داده است. در نتیجه، قیمت عمده‌فروشی گازوئیل افزایش یافته و این افزایش معمولاً پیش‌درآمد رشد قیمت سوخت در جایگاه‌های عرضه است. به همین دلیل، با وجود آنکه قیمت نفت خام جهش شدیدی نداشته، هزینه سوخت برای مصرف‌کنندگان همچنان نسبت به قبل از جنگ بالاتر باقی مانده است.

بازار بیش از هر زمان دیگری به چین نگاه می‌کند

تحولات اخیر نشان می‌دهد بازار جهانی نفت وارد مرحله‌ای شده که در آن سمت تقاضا نقشی هم‌سنگ، و حتی در برخی مقاطع مهم‌تر از سمت عرضه پیدا کرده است. در گذشته، تغییرات تولید کشورهای صادرکننده مهم‌ترین عامل تعیین‌کننده قیمت‌ها بود، اما اکنون رفتار بزرگ‌ترین واردکننده جهان می‌تواند همان اندازه بر بازار اثر بگذارد. از یک سو، جنگ ایران و آمریکا همچنان امنیت تنگه هرمز و جریان تجارت انرژی را تهدید می‌کند و از سوی دیگر، کاهش تقاضای چین تاکنون مانع از جهش شدید قیمت‌ها شده است. در نتیجه، آینده بازار نفت به برآیند دو نیروی هم‌زمان بستگی دارد؛ شدت تنش‌های ژئوپلیتیکی در خلیج فارس و زمان بازگشت چین به بازار خرید نفت. تا زمانی که این دو متغیر مسیر روشنی پیدا نکنند، بازار جهانی نفت نیز در وضعیت انتظار و عدم قطعیت باقی خواهد ماند.