هشدار درباره بازار انرژی؛ اختلال در پالایش، بنزین را کمیاب کرد

به گزارش پایگاه خبری پیام خلیج فارس، اظهارات دونالد ترامپ مبنی بر بازگرداندن محاصره دریایی ایران و دریافت عوارض ۲۰ درصدی از کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، نخستین شوک را به بازار وارد کرد و قیمت نفت برنت را در همان روز حدود ۱۰ درصد افزایش داد. ساعاتی بعد نیز آمریکا حملاتی هوایی علیه ایران انجام داد و ایران در پاسخ دو نفتکش اماراتی را هدف موشک قرار داد.

با وجود این تحولات، قیمت نفت همچنان حدود یک‌چهارم پایین‌تر از اوج ثبت‌شده در ماه آوریل باقی مانده است؛ آن هم در شرایطی که آتش‌بس امضا شده در ماه ژوئن عملاً فروپاشیده و عبور و مرور از تنگه هرمز نیز تقریباً متوقف شده است.

این رفتار بازار نشان می‌دهد که فعالان بازار نفت هنوز انتظار ندارند تنش‌های کنونی به شکل پایدار ادامه پیدا کند. بخشی از معامله‌گران معتقدند با نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای آمریکا، دولت ترامپ ناچار خواهد شد از برخی سیاست‌های خود عقب‌نشینی کند. همین انتظار نیز باعث شده بازار نسبت به تحولات نظامی واکنش محدودتری نشان دهد. این برداشت زمانی تقویت شد که ترامپ تنها یک روز بعد از اعلام دریافت عوارض عبور از هرمز، از اجرای این طرح صرف‌نظر کرد و اعلام شد این سیاست با سرمایه‌گذاری کشورهای حاشیه خلیج فارس در آمریکا جایگزین خواهد شد.

اما علت مهم‌تر در جای دیگری قرار دارد. برخلاف تصور عمومی، بازار جهانی امروز با کمبود نفت خام مواجه نیست. عرضه نفت از تقاضا پیشی گرفته، نه به این دلیل که تولید افزایش یافته، بلکه به این علت که پالایشگاه‌های بسیاری با ظرفیت پایین‌تری فعالیت می‌کنند و در نتیجه نفت خام کمتری مصرف می‌شود.

در حال حاضر تولید جهانی فرآورده‌های نفتی حدود ۷۹ میلیون بشکه در روز است؛ رقمی که همچنان حدود ۸ میلیون بشکه در روز کمتر از سطح پیش از آغاز جنگ محسوب می‌شود. بنابراین اگرچه نفت خام در بازار فراوان است، اما تبدیل این نفت به بنزین، گازوئیل و سوخت هواپیما با محدودیت جدی روبه‌رو شده است.

 کمبود فرآورده‌های نفتی؛ بحران واقعی بازار

همین عدم توازن باعث شده قیمت فرآورده‌های نفتی بسیار سریع‌تر از قیمت نفت خام افزایش پیدا کند. قیمت انواع فرآورده‌ها اکنون بین ۳۵ تا ۷۰ درصد بالاتر از سطح پیش از جنگ قرار دارد و معامله‌گران نیز با سرمایه‌گذاری‌های بزرگ، روی افزایش بیشتر قیمت آنها شرط‌بندی کرده‌اند. آژانس بین‌المللی انرژی هشدار داده است که اگر جریان صادرات از تنگه هرمز به حالت عادی بازنگردد، کمبود فرآورده‌های نفتی به مراتب شدیدتر خواهد شد.

نشانه‌های این وضعیت هم‌اکنون در بازارهای مختلف دیده می‌شود. سود پالایشگاه‌های اروپایی از تولید گازوئیل به بالاترین سطح از دست‌کم سال ۲۰۱۱ رسیده است. در آمریکا نیز فاصله قیمتی میان نفت خام و فرآورده‌های پالایش‌شده که شاخصی از سودآوری پالایشگاه‌ها محسوب می‌شود، رکورد تازه‌ای ثبت کرده است. همزمان قیمت سوخت هواپیما در بازار آسیا تا ۱۶۰ دلار برای هر بشکه افزایش یافته است.

به این ترتیب، مسئله اصلی بازار دیگر قیمت نفت خام نیست، بلکه ظرفیت محدود پالایش و کمبود فرآورده‌هایی است که مستقیماً وارد شبکه حمل‌ونقل، صنعت و مصرف روزانه می‌شوند.

سه گره اصلی بازار جهانی سوخت

چشم‌انداز بازار اکنون بیش از هر چیز به وضعیت صادرات فرآورده‌های نفتی از سه منطقه اصلی جهان وابسته است؛ خلیج فارس، چین و روسیه. اما آینده هر سه منطقه با ابهام‌های جدی همراه است.

کشورهای حاشیه خلیج فارس پیش از آغاز جنگ، بزرگ‌ترین صادرکنندگان فرآورده‌های میان‌تقطیر مانند گازوئیل و سوخت هواپیما بودند. اما از زمان محدود شدن تردد در تنگه هرمز، صادرات این محصولات به شدت کاهش یافته است. در نتیجه، میزان پالایش نفت در این منطقه حدود ۳۰ درصد یا نزدیک به سه میلیون بشکه در روز افت کرده است. هرچند نفت خام همچنان می‌تواند از طریق خطوط لوله‌ای که تنگه هرمز را دور می‌زنند صادر شود، اما برای فرآورده‌های پالایش‌شده چنین مسیر جایگزینی وجود ندارد.

در دوره کوتاهی که تنگه هرمز تا حدودی بازگشایی شد، صادرات اندکی بهبود یافت، اما اکنون تنها نفت خام ایران امکان خروج از منطقه را پیدا کرده است. از سوی دیگر، حملات ایران از آغاز جنگ تاکنون حدود یک میلیون و چهارصد هزار بشکه در روز از ظرفیت پالایشی کشورهای حاشیه خلیج فارس را از مدار خارج کرده است. میزان دقیق خسارت هنوز مشخص نیست، اما برآوردها نشان می‌دهد در صورت بازگشایی کامل هرمز، صادرات سوخت احتمالاً طی سه تا چهار ماه آینده می‌تواند به تدریج بازیابی شود.

چین نیز به یکی دیگر از عوامل تعیین‌کننده بازار تبدیل شده است. پالایشگاه‌های این کشور اکنون روزانه حدود سه میلیون بشکه کمتر از ماه فوریه نفت پالایش می‌کنند. چین معمولاً یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان بنزین و گازوئیل جهان به شمار می‌رود، اما دولت این کشور در بخش بزرگی از دوره جنگ، صادرات فرآورده‌های نفتی شرکت‌های دولتی را ممنوع کرده بود. این محدودیت در ماه ژوئیه تا حدی کاهش یافت، اما تنها به شرط آنکه ذخایر پالایشگاه‌ها از سطح پایان فوریه کمتر نشود. در نتیجه، شرکت‌های بزرگ نفتی چین تنها بخشی از صادرات گذشته خود را از سر گرفته‌اند و هدف صادراتی آنها هنوز حدود دو سوم میزان صادرات سال گذشته است. با تشدید دوباره تنش‌ها در تنگه هرمز نیز احتمال برداشته شدن کامل محدودیت‌های صادراتی بسیار ضعیف‌تر شده و حتی امکان بازگشت ممنوعیت کامل صادرات نیز وجود دارد.

در همین حال، روسیه نیز با مشکلات متفاوتی روبه‌روست. حملات پهپادی اوکراین علیه پالایشگاه‌های این کشور از ماه آوریل شدت گرفته و علاوه بر افزایش تعداد حملات، دامنه آنها نیز به مناطق دورتر از خط مقدم جنگ کشیده شده است. بخش قابل توجهی از این حملات، واحدهای پیچیده پالایشگاهی را هدف قرار داده که نفت خام را به فرآورده‌های با ارزش افزوده بالا تبدیل می‌کنند؛ تجهیزاتی که تعمیر برخی از آنها ممکن است ماه‌ها زمان ببرد. برآوردها نشان می‌دهد پالایشگاه‌های روسیه در ماه ژوئن روزانه حدود سه میلیون و هشتصد هزار بشکه نفت فرآوری کرده‌اند؛ رقمی که نسبت به ژانویه حدود یک میلیون و پانصد هزار بشکه کاهش یافته است.

بخش عمده بنزین و نفت سفید روسیه معمولاً در داخل این کشور مصرف می‌شود و اکنون همین کاهش تولید موجب کمبود سوخت در فصل سفرهای تابستانی شده است. در برخی مناطق، رانندگان روزها در صف سوخت مانده‌اند، فروش سهمیه‌بندی شده و قیمت سوخت تا ۵۰ درصد بالاتر از سطح معمول افزایش یافته است. این کمبود علاوه بر حمل‌ونقل، فعالیت بخش کشاورزی، خدمات عمومی و شبکه لجستیکی را نیز تحت تأثیر قرار داده است. از سوی دیگر، روسیه معمولاً نزدیک به نیمی از صادرات گازوئیل و تقریباً تمام صادرات نفت کوره مورد استفاده در حمل‌ونقل دریایی را تأمین می‌کند. کاهش صادرات و ممنوعیت جدید صادرات گازوئیل باعث شده کشورهایی که پیش‌تر از روسیه سوخت وارد می‌کردند، به دنبال منابع جایگزین بروند؛ تغییری که فشار بیشتری بر سایر بازارهای منطقه‌ای وارد کرده است.

بازاری که هنوز از بحران عبور نکرده است

چشم‌انداز آینده بازار به تحقق هم‌زمان چند شرط وابسته است؛ توقف درگیری‌ها در خلیج فارس، بازگشایی پایدار تنگه هرمز، بازگشت ظرفیت پالایش آسیا و احیای تولید روسیه. در صورت تحقق این شرایط، عرضه فرآورده‌های نفتی می‌تواند همزمان با پایان تابستان به تدریج به وضعیت عادی بازگردد.

اما اگر این شرایط محقق نشود، بازار وارد مرحله دشوارتری خواهد شد؛ مرحله‌ای که در آن آمریکا به عنوان صادرکننده اصلی انعطاف‌پذیر جهان و همچنین کشورهای واردکننده ناچار خواهند شد از ذخایر محدود سوخت خود استفاده کنند. در ادامه، افزایش بیشتر قیمت فرآورده‌های نفتی می‌تواند تقاضا را کاهش دهد و پالایشگاه‌ها را به افزایش تولید ترغیب کند؛ فرآیندی که در نهایت قیمت نفت خام را نیز با خود بالا خواهد برد.

در چنین شرایطی، شوک انرژی که با جنگ آغاز شده هنوز پایان نیافته است و بازار جهانی سوخت همچنان بیش از هر چیز به تحولات نظامی هزاران کیلومتر دورتر از مراکز اصلی مصرف وابسته مانده است.