اقتصاد ایران پس از جنگ؛ درآمد ارزی چقدر خواهد شد؟

به گزارش پایگاه خبری پیام خلیج فارس، بر اساس این توافق اولیه، دولت ایران به مجموعه‌ای از مشوق‌های اقتصادی دست پیدا خواهد کرد که مهم‌ترین آنها صدور معافیت‌های تحریمی برای فروش نفت با دلار و آزادسازی بخشی از دارایی‌های مسدود شده است. این منابع می‌تواند میلیاردها دلار ارز در اختیار دولت قرار دهد؛ منابعی که در شرایط کنونی، پس از ماه‌ها جنگ و خسارت‌های گسترده، اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده است.

واشنگتن پست تأکید می‌کند که اقتصاد ایران حتی پیش از آغاز جنگ نیز با بحران‌های عمیق روبه‌رو بود و مشکلات اقتصادی مهم‌ترین عامل نارضایتی داخلی محسوب می‌شد. اکنون نیز در کنار حفظ ساختار سیاسی، دولت باید هزینه‌های سنگین بازسازی زیرساخت‌ها و خسارت‌های ناشی از جنگ را مدیریت کند.

در مقابل، منتقدان توافق هشدار می‌دهند که کاهش فشارهای اقتصادی ممکن است امکان بازسازی توان نظامی ایران و حمایت از گروه‌های هم‌پیمان منطقه‌ای را فراهم کند. دولت آمریکا اعلام کرده بخشی از دارایی‌های آزادشده باید صرف خرید مواد غذایی از کشاورزان آمریکایی شود، اما درآمدهای حاصل از صادرات نفت مشمول چنین محدودیتی نیست.

افزایش صادرات نفت، نخستین دستاورد اقتصادی توافق

از زمان اجرایی شدن توافق، صادرات نفت ایران به سرعت افزایش یافته است. بر اساس داده‌های منتشرشده، ایران طی هفته نخست اجرای توافق بیش از ۴۰ میلیون بشکه نفت، عمدتاً از محل ذخایر انباشته‌شده در دوران محدودیت‌های صادراتی، روانه بازارهای جهانی کرده است.

پیش‌بینی می‌شود پس از تثبیت شرایط، صادرات روزانه نفت ایران طی هفته‌های آینده به حدود ۱.۶ تا ۱.۷ میلیون بشکه در روز برسد. این میزان صادرات می‌تواند تنها طی دو ماه حدود ۸ تا ۹ میلیارد دلار درآمد نفتی برای ایران ایجاد کند.

به گفته تحلیلگران، این درآمد ارزی انعطاف بالایی برای دولت ایجاد می‌کند و از نظر فنی می‌تواند در هر بخشی از اقتصاد هزینه شود. با این حال، واشنگتن پست تأکید دارد که نیاز گسترده کشور به بازسازی پس از جنگ احتمالاً موجب خواهد شد بخش مهمی از این منابع در کوتاه‌مدت به پروژه‌های عمرانی و بازسازی اختصاص یابد، نه هزینه‌های نظامی.

بازسازی اقتصاد؛ هزینه‌ای بسیار فراتر از منابع آزادشده

با وجود اهمیت منابع مالی جدید، واشنگتن پست معتقد است نباید ابعاد اقتصاد ایران را نادیده گرفت. برآوردها نشان می‌دهد هزینه بازسازی خسارت‌های جنگ ممکن است به حدود ۳۰۰ میلیارد دلار برسد. حملات هوایی آمریکا و اسرائیل هزاران ساختمان، کارخانه، جاده، پل، مراکز تحقیقاتی و تأسیسات سوخت را تخریب یا دچار آسیب کرده است. در طول دوره ۶۰ روزه مذاکرات، مجموع منافع اقتصادی ایران از محل صادرات نفت و آزادسازی دارایی‌ها حدود ۳۰ میلیارد دلار برآورد شده است.

با این حال، واشنگتن پست تأکید می‌کنند این رقم اگرچه در نگاه نخست بزرگ به نظر می‌رسد، اما در مقیاس اقتصاد ایران چندان چشمگیر نیست و حتی از ارزش واردات معمول کشور در یک دوره شش‌ماهه نیز کمتر است. از همین رو، این منابع به تنهایی نمی‌تواند وضعیت اقتصاد ایران را متحول کند، بلکه اهمیت اصلی توافق در ایجاد امکان دستیابی به یک تحول بلندمدت در روابط اقتصادی ایران با جهان ارزیابی می‌شود.

در همین چارچوب، توافق ایجاد صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای سرمایه‌گذاری در بازسازی و توسعه اقتصادی ایران با حمایت کشورهای عربی حوزه خلیج فارس را نیز پیشنهاد کرده است، هرچند سازوکار اجرایی این صندوق قرار است طی مذاکرات ۶۰ روزه آینده مشخص شود.

توافقی که همچنان با ابهام‌های جدی روبه‌رو است

مقام‌های آمریکایی تأکید می‌کنند تمامی مشوق‌های اقتصادی این توافق به اجرای تعهدات ایران وابسته است. از نگاه واشنگتن، در صورت اجرا نشدن تعهدات، امکان لغو معافیت‌های تحریمی و بازگرداندن فشارهای اقتصادی همچنان وجود خواهد داشت و به همین دلیل، این امتیازها اهرم فشار آمریکا را تضعیف نمی‌کند، بلکه آن را تقویت می‌کند.

در مقابل، هنوز درباره دامنه تعهدات ایران ابهام‌های قابل توجهی وجود دارد. ساعاتی پیش از انتشار مجوزهای اقتصادی، معاون رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد ایران با انجام بازرسی‌های هسته‌ای موافقت کرده است، اما مقام‌های ایرانی این موضوع را رد کردند.

بازگشایی تنگه هرمز نیز مهم‌ترین تعهد ایران در این توافق عنوان شده است. پس از اعلام توافق، تردد کشتی‌ها در این آبراه افزایش یافته و تعداد عبور شناورها از حدود ۵ تا ۱۰ فروند در روز به ۲۰ تا ۷۰ فروند رسیده است، هرچند این رقم همچنان پایین‌تر از سطح پیش از جنگ است که روزانه بیش از ۱۰۰ کشتی از این مسیر عبور می‌کردند.

در عین حال، توافق همچنان شکننده ارزیابی می‌شود. حمله ایران به یک کشتی باری در تنگه هرمز، که از سوی رئیس‌جمهور آمریکا نقض توافق اولیه توصیف شد، نشان داد اجرای این چارچوب همچنان با ریسک‌های جدی همراه است.

امتیازهای اقتصادی؛ زمینه‌ساز توافقی پایدارتر؟

برخی تحلیلگران معتقدند دامنه امتیازهای اقتصادی ارائه‌شده در این توافق حتی از برخی تسهیلات پیش‌بینی‌شده در توافق هسته‌ای دولت اوباما نیز فراتر رفته است. از نگاه آنان، دولت آمریکا علاوه بر تلاش برای کاهش قیمت جهانی نفت از طریق افزایش عرضه، احتمالاً در پی آن است که با ارائه امتیازهای اولیه، اعتماد ایران را برای ادامه مذاکرات و دستیابی به یک توافق جامع‌تر جلب کند.

همزمان، این مشوق‌های اقتصادی از منظر داخلی نیز برای حاکمیت ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. مخالفان داخلی هرگونه مذاکره با آمریکا را رد می‌کنند، اما به اعتقاد برخی تحلیلگران، نیاز شدید اقتصاد ایران به کاهش فشارهای مالی باعث شده رهبران کشور مسیر گفت‌وگو را انتخاب کنند.

بر همین اساس، واشنگتن پست نتیجه می‌گیرد که توافق فعلی بیش از آنکه اقتصاد ایران را در کوتاه‌مدت متحول کند، تلاشی برای ایجاد زمینه یک تغییر بلندمدت در روابط ایران و آمریکا و فراهم کردن مسیر بازسازی اقتصادی کشور پس از جنگ است؛ مسیری که موفقیت آن به نتیجه مذاکرات آینده و میزان پایبندی دو طرف به تعهدات وابسته خواهد بود.