انقلاب ربات‌ها در چین کلید خورد؛ شغل‌ها یکی‌یکی در خطر حذف

به گزارش پایگاه خبری پیام خلیج فارس، صنعت «میکرودراما» در چین یکی از روشن‌ترین نمونه‌های سرعت اثرگذاری هوش مصنوعی بر اشتغال است. این سریال‌های یک‌دقیقه‌ای در سال ۲۰۲۵ به صنعتی ۱۰۰ میلیارد یوانی تبدیل شدند و حدود ۷۰۰ هزار شغل مستقیم و شاید ۱.۳ میلیون فرصت شغلی غیرمستقیم ایجاد کردند. اما انتشار مدل ویدئوساز Seedance 2.0 توسط بایت‌دنس در فوریه، قواعد این صنعت را تغییر داد. تولید سریالی که پیش‌تر هفته‌ها زمان می‌برد اکنون طی چند روز انجام می‌شود و هزینه آن تا ۹۰ درصد کاهش یافته است. نتیجه برای نیروی انسانی فوری بوده است. دستمزد روزانه برخی بازیگران نصف شده، تعداد پروژه‌ها کاهش یافته و بسیاری از کارکنان این صنعت به فروش بیمه، دستفروشی، تحویل غذا یا رانندگی روی آورده‌اند. این نمونه یکی از نگرانی‌های اصلی سیاستگذاران چینی را نشان می‌دهد: حذف شغل ممکن است بسیار سریع‌تر از ایجاد مشاغل تازه رخ دهد.

راهبردی ضروری برای چین پیر

با وجود این خطر، پکن امکان عقب‌نشینی از هوش مصنوعی را ندارد. حزب کمونیست تسلط بر این فناوری را برای رقابت با آمریکا و حفظ قدرت اقتصادی تقریباً حیاتی می‌داند. مسئله جمعیت نیز فشار بیشتری ایجاد می‌کند. تا سال ۲۰۵۰ جمعیت در سن کار چین حدود ۲۵ درصد کاهش خواهد یافت و براساس برآورد سازمان ملل، جمعیت ۱.۴ میلیارد نفری این کشور تا سال ۲۱۰۰ بیش از نصف خواهد شد.

از همین رو، چین به‌شدت روی «هوش مصنوعی تجسم‌یافته» سرمایه‌گذاری می‌کند؛ یعنی انتقال هوش مصنوعی از نرم‌افزار به خودروها، ماشین‌آلات و ربات‌ها. هدف بلندمدت، ایجاد اقتصادی مبتنی بر همکاری انسان و ماشین است.

مشکل این است که فناوری مورد نیاز برای مقابله با کمبود نیروی کار آینده، ممکن است در کوتاه‌مدت زمانی وارد بازار شود که چین هنوز میلیون‌ها نیروی انسانی مازاد دارد.

راننده‌ای که کنار جانشین خود نشسته است

صنعت حمل‌ونقل نمونه دیگری از این تناقض است. چین حدود ۳۸ میلیون راننده کامیون دارد که بیش از ۷۰ درصد بار کشور را جابه‌جا می‌کنند.

کامیون‌های مجهز به سامانه‌های پیشرفته کمک‌راننده اکنون می‌توانند بخش بزرگی از مسیر را تقریباً بدون دخالت راننده طی کنند. فناوری شرکت Inceptio روی حدود ۷ هزار کامیون نصب شده و انتظار می‌رود این رقم تا پایان سال از ۱۰ هزار دستگاه عبور کند.

یکی از شرکت‌های بزرگ لجستیکی اعلام کرده استفاده از این سامانه به آن امکان داده تعداد رانندگان مورد نیاز را ۳۰ درصد کاهش دهد و هزینه حمل را سه تا چهار درصد پایین بیاورد؛ آن هم پیش از آنکه قانون اجازه فعالیت کامیون‌های کاملاً بدون راننده را بدهد.

JD.com نیز یک مسیر ۳۱ کیلومتری برای کامیون‌های کاملاً خودران راه‌اندازی کرده و رئیس این شرکت وعده داده طی پنج سال سه میلیون ربات، یک میلیون وسیله نقلیه بدون راننده و ۱۰۰ هزار پهپاد خریداری کند. او صریحاً گفته در نهایت نیازی به پیک‌های تحویل کالا نخواهد بود.

شغل‌های تازه؛ اما چند نفر را جذب می‌کنند؟

شرکت‌های چینی معمولاً برخلاف بسیاری از مدیران آمریکایی درباره آخرالزمان اشتغال صحبت نمی‌کنند، زیرا دولت نسبت به پیامدهای اجتماعی بیکاری حساس است. JD می‌گوید قصد دارد کارکنان فعلی را برای تعمیر ربات‌ها، مراقبت از سالمندان، خدمات درمانی و مشاغل خدماتی آموزش دهد. این شرکت همچنین یادآوری می‌کند که نیروی کار آن هم‌زمان با گسترش اتوماسیون از ۱۸۰ هزار نفر به ۹۳۰ هزار نفر افزایش یافته است.

این تجربه می‌تواند نشان دهد فناوری صنایع و مشاغل تازه‌ای ایجاد می‌کند؛ همان‌طور که تجارت الکترونیک چین مشاغلی به وجود آورد که پیش‌تر وجود نداشتند.

اما پرسش اصلی آن است که آیا تعداد و کیفیت مشاغل جدید با سرعت حذف شغل‌های قدیمی متناسب خواهد بود یا نه.

ارتش ربات‌های چین در راه است

چین در سال ۲۰۲۴ نزدیک به ۳۰۰ هزار ربات صنعتی نصب کرد؛ بیش از نصف کل ربات‌های نصب‌شده جهان در آن سال. موجودی ربات‌های صنعتی کشور نیز به دو میلیون دستگاه رسیده که دو برابر سال ۲۰۲۱ است. مرحله بعدی، ربات‌های انسان‌نما هستند.

دولت از مقام‌های محلی و شرکت‌های دولتی خواسته برنامه خود برای استفاده عملی از ۱۰ هزار ربات انسان‌نما تا پایان سال را ارائه کنند. مورگان استنلی پیش‌بینی می‌کند فروش این ربات‌ها در چین امسال به ۵۰ هزار دستگاه با ارزش دو میلیارد دلار برسد و تا ۲۰۳۰ به ۴۴۶ هزار دستگاه و ۱۵ میلیارد دلار افزایش یابد. شرکت‌های سازنده معتقدند اگر قیمت ربات انسان‌نما به کمتر از ۳۰۰ هزار یوان برسد، سرمایه‌گذاری در آن می‌تواند طی دو سال بازگردد. با افزایش تولید نیز هزینه ربات نسبت به نیروی انسانی کمتر خواهد شد.

ماشین‌ها هنوز به انسان نیاز دارند

با این حال، ربات‌ها فعلاً کاملاً مستقل نیستند. صدها نیروی انسانی در کارخانه‌های تولید ربات با پوشیدن حسگرها، وظایف واقعی کارخانه، بیمارستان و فروشگاه را انجام می‌دهند تا داده لازم برای آموزش ماشین‌ها تولید شود. به دلیل کمبود داده‌های واقعی، برخی فعالان صنعت معتقدند چنین مربیانی دست‌کم برای یک یا دو دهه دیگر مورد نیاز خواهند بود.

اما کیفیت این مشاغل مسئله دیگری است. انجام مکرر فعالیت‌هایی مانند تا کردن لباس برای آموزش ربات می‌تواند کاری بسیار خسته‌کننده باشد. این موضوع نشان می‌دهد برخی مشاغل جدیدی که هوش مصنوعی ایجاد می‌کند الزاماً پردرآمدتر یا جذاب‌تر از مشاغلی نیستند که از بین می‌برد.

جوانان در خط مقدم شوک هوش مصنوعی

جوانان احتمالاً بیش از سایر گروه‌ها از این تحول آسیب خواهند دید. اقتصاد چین پس از پنج سال بحران مسکن همچنان با رشد ضعیف دستمزد و بیکاری بالای جوانان مواجه است. در سه‌ماهه دوم امسال نیز اقتصاد به هدف رشد خود نرسید و دولت برای نخستین بار در چند دهه گذشته در برنامه پنج‌ساله جدید هدف مشخصی برای ایجاد شغل شهری تعیین نکرد.

وزارت منابع انسانی چین نیز به‌صراحت از فشار قابل توجه بر اشتغال و درآمد خانوارها سخن گفته و هوش مصنوعی را یکی از عوامل این وضعیت معرفی کرده است.

بنابراین دولت مجبور است میان دو هدف متضاد تعادل برقرار کند: سرعت بخشیدن به نوآوری و جلوگیری از تبدیل اتوماسیون به بحران اجتماعی.

چین برخلاف آمریکا، اخراج را تشویق نمی‌کند

تفاوت مهمی میان چین و آمریکا در واکنش شرکت‌ها به اتوماسیون وجود دارد. شرکت‌های آمریکایی ممکن است پس از اعلام کاهش نیروی انسانی به دلیل هوش مصنوعی با افزایش قیمت سهام روبه‌رو شوند، اما شرکت‌های چینی با فشار سیاسی برای حفظ اشتغال مواجه‌اند.

مقام‌های محلی حتی از برخی شرکت‌ها خواسته‌اند به اندازه مشاغلی که بر اثر اتوماسیون حذف می‌شوند، فرصت‌های شغلی جدید ایجاد کنند.

دادگاه‌های چین نیز تاکنون در چند پرونده مرتبط با اخراج ناشی از هوش مصنوعی به نفع کارکنان رأی داده‌اند. شرکت‌ها ابتدا باید امکان آموزش مجدد و جابه‌جایی کارمند را بررسی کنند و نمی‌توانند صرفاً با استناد به توانایی هوش مصنوعی او را اخراج کنند.

آموزش میلیون‌ها نفر برای اقتصاد جدید

پکن هم‌زمان در حال بازطراحی نظام آموزشی است. آموزش هوش مصنوعی وارد مدارس ابتدایی و متوسطه شده و دانشگاه‌ها هزاران رشته تازه در حوزه‌هایی مانند «هوش تجسم‌یافته» و «رباتیک کشاورزی» ایجاد کرده‌اند. در مقابل، هزاران رشته قدیمی، عمدتاً در علوم انسانی و هنر، حذف شده‌اند.

دولت همچنین آموزش‌های حرفه‌ای در حوزه‌هایی مانند اقتصاد ارتفاع پایین، شامل پهپادها و تاکسی‌های پرنده، را گسترش داده است. چین امیدوار است از این طریق میلیون‌ها نفر را برای مشاغل صنعتی و فناوری جدید آماده کند.

اما همه کارکنان امکان انتقال موفق به مشاغل جدید را نخواهند داشت. نظام حمایت اجتماعی چین همچنان محدود است و بخش بزرگی از شاغلان از بیمه و حمایت کافی برخوردار نیستند.

این مشکل با رشد اقتصاد گیگ شدیدتر شده است. شمار کارگران انعطاف‌پذیر شامل رانندگان تاکسی اینترنتی، پیک‌ها، کارگران روزمزد و فعالان پلتفرمی قرار است امسال به ۳۲۰ میلیون نفر برسد؛ در حالی که سال گذشته ۲۸۰ میلیون نفر و در سال ۲۰۱۹ تقریباً نصف این میزان بود.

برخی کارشناسان پیشنهاد کرده‌اند از افزایش بهره‌وری ناشی از ربات‌ها مالیات گرفته شود یا سود مازاد شرکت‌های هوش مصنوعی مشمول مالیات شود. پیشنهادهایی مانند بیمه بیکاری ویژه هوش مصنوعی و پرداخت‌های نقدی نیز مطرح شده است. اما دولت نسبت به افزایش گسترده هزینه‌های رفاهی محتاط است و شی جین‌پینگ نیز بارها نسبت به رفاه‌گرایی هشدار داده است.

معمای بزرگ پکن

چین در برابر یک مسئله زمان‌بندی قرار گرفته است. در بلندمدت، ربات‌ها و هوش مصنوعی می‌توانند کاهش جمعیت فعال را جبران کنند و قدرت صنعتی کشور را حفظ کنند. اما در کوتاه‌مدت، همین فناوری‌ها ممکن است میلیون‌ها کارگری را که هنوز برای اقتصاد چین ضروری‌اند، به حاشیه برانند.

تجربه صنعت میکرودراما نشان می‌دهد این تحول ممکن است بسیار سریع اتفاق بیفتد. استودیوهایی که زمانی روزانه چندین گروه فیلم‌برداری، بازیگر و نورپرداز داشتند، اکنون با تعدادی کارمند پشت رایانه فعالیت می‌کنند که برای مدل‌های هوش مصنوعی دستور می‌نویسند و خروجی آنها را اصلاح می‌کنند.

در نتیجه، بزرگ‌ترین چالش چین شاید ساخت بهترین ربات یا مدل هوش مصنوعی نباشد؛ بلکه مدیریت فاصله زمانی میان نابودی مشاغل قدیمی و شکل‌گیری مشاغل جدید است. اگر این فاصله بیش از حد طولانی شود، فناوری‌ای که قرار است مشکل کمبود نیروی کار آینده چین را حل کند، می‌تواند پیش از آن بحران اشتغال امروز این کشور را عمیق‌تر کند.